+48 507 802 962 biuro@instytut-literacki.pl

Śladami niemieckiej zbrodni na pacjentach szpitala „Dziekanka”

Ponad 3 godzin trwało dzisiaj kolejne w tym roku zwiedzanie w ramach projektu „Wędrówki z historią” organizowanego przez Karola Soberskiego oraz Instytut Literacki im. Marii i Franciszka Rubaszewskich. Wycieczka rozpoczęła na terenie szpitala „Dziekanka”, a zakończyła się na „dołach śmierci” w Lasach Nowaszyckich. Przewodnikami byli: Karol Soberski i Arkadiusz Gaca. Dzisiejsza wędrówka wiodła szlakiem największej zbrodni w historii Gniezna, czyli niemieckiej akcji T4 w ramach której w czasie II wojny światowej Niemcy zagazowali kilka tysięcy pacjentów szpitala „Dziekanka”.

Z jakiego powodu władze pruskie wybudowały szpital „Dziekanka”? Jak w okresie międzywojennym leczono tam pacjentów? Dlaczego największa niemiecka zbrodnia II wojny światowej jest zapomniana? Co skrywają „doły śmierci” w Lasach Nowaszyckich? Odpowiedzi na te pytania usłyszeli uczestnicy dzisiejszej wyprawy organizowanej przez Karola Soberskiego w ramach „Wędrówek z historią” - warto dodać, że w ramach tego cyklu K. Soberski organizuję wycieczki od 14 lat!

Przewodnikami byli:

Karol Soberski, pisarz, dziennikarz i niezależny badacz lokalnej historii. Prezes Instytutu Literackiego im. Marii i Franciszka Rubaszewskich, prezes Fundacji Historycznej „Przywracamy Pamięć” (www.fundacjahistoryczna.pl), redaktor naczelny portalu Pojezierze24.pl. Pomysłodawca i główny organizator Festiwalu Historycznego „Tajemnice Trzech Stuleci” – jednego z największych festiwalu w Polsce (odbyło się siedem edycji w latach 2019 - 2026). Autor przewodników turystycznych oraz książek o skarbach i tajemnicach pogranicza Wielkopolski, Kujaw i Pałuk: „Skarb Dziedzica” (2016), „Zapomniana zbrodnia” (2017), „Tajemniczy Pałac Zakrzewo” (2017), „Złoto Dziedzica” (2018), „Skarby i tajemnice okolic Gniezna” (2019) – książka ta została „Publikacją Roku 2019” w regionie, „Zagadkowy Kolekcjoner. Marian Haber – ziemianin, marszand, celebryta” (2021), „Tajemniczy Pałac Zdziechowa i inne atrakcje gminy Gniezno” (2024), „Zapomniana zbrodnia - wyd. II rozszerzone” (2024), „Skarby i tajemnice okolic Gniezna” - wyd. II (2025),„Głębokie. Tropami tajemnic” (2025),„Raport Habera” (2025) i „Magiczny Pałac Rybieniec” (2026). Od 2012 r. w ramach cyklu „Wędrówki z historią” oprowadza turystów po pałacach i dworach powiatu gnieźnieńskiego i żnińskiego oraz po najciekawszych historycznie miejscach (świątynie, miasteczka, wsie, itp) w tym regionie.
Arkadiusz Gaca, członek Instytutu Literackiego i Fundacji Historycznej „Przywracamy Pamięć”, regionalista, człowiek wielu pasji, uwielbiający historię (przewodnik po katedrze gnieźnieńskiej i Muzeum Szpitala Dziekanka), którą przez kilkanaście lat pielęgnował w pałacu w Niechanowie, gdzie kierując tamtejszą placówką oświatową, stworzył od podstaw Salę Historii.

Na terenie szpitala i w muzeum

Dzisiejsza „Wędrówka z historią” rozpoczęła się – po raz pierwszym w tym miejscu – na parkingu przy ul. Kostrzewskiego, gdzie po powitaniu przez Karola Soberskiego, uczestnicy wędrówki weszli na teren parku otaczającego szpital „Dziekanka”. Tam głos zabrał A. Gaca, który opowiedział o początkach szpitala, dlaczego powstał akurat w tym miejscu, jakie były powody jego budowy a także przybliżył postać dr Aleksandra Piotrowskiego, przedwojennego dyrektora szpitala „Dziekanka”, twórcy wielkości tej placówki.

Następnie A. Gaca opowiedział o architekturze oraz współczesności placówki. Następnie wszyscy przeszli do muzeum szpitala, gdzie A. Gaca wspomniał m.in. o metodach leczenia pacjentów w okresie międzywojennym.

Z kolei K. Soberski wprowadził uczestników wycieczki w temat akcji T4, opowiedział o sposobach zabijania pacjentów szpitala które stosowali Niemcy w czasie II wojny światowej, o miejscach ich wywożenia i grzebania.

Przywołał też wspomnienia ostatniej żyjącej pielęgniarki pracującej w szpitalu w latach 1936-1940, do której dotarł w 2010 roku i które zawarł w książkach „Zapomniana zbrodnia” (2017) i w wydaniu II, rozszerzonym tej książki, która ukazała się w 2024 roku. Informacje o tej największej niemieckiej zbrodni dokonanej w czasie II wojny światowej w Gnieźnie wstrząsnęły uczestnikami zwiedzania.

„Doły śmierci” w Lasach Nowaszyckich

Po zapoznaniu się z dziejami szpitala „Dziekanka”, grupa udała się w kierunku Modliszewka, następnie Dębłowa i Nowaszyc, by dojechać do „dołów śmierci” w Lasach Nowaszyckich. Przyjazd w to miejsce związany był z największą niemiecką zbrodnią popełnią w czasie II wojny światowej w Gnieźnie. W latach II wojny światowej, Niemcy – w ramach akcji T4 – zagazowali być może nawet 10 tys. pacjentów szpitala psychiatrycznego „Dziekanka” w Gnieźnie.

O tym ludobójstwie, okolicznościach odkrycia 22 lata temu „dołów śmierci”, losach niemieckich oprawców oraz niepamięci o tej niemieckiej zbrodni, przy obelisku stojącym przy drodze niedaleko „dołów śmierci”, jak i nad samymi „dołami”, opowiedział K. Soberski, który w 2004 roku odkrył to miejsce.

Pobyt na tym miejscu kaźni uświadomił uczestnikom wycieczki skalę tej niemieckiej zbrodni, jej praktyczny wymiar a także pozwolił oddać hołd pacjentom „Dziekanki” zagazowanym przez Niemców. Wielu obecnych na „dołach śmierci” na długo zapamięta to miejsce.

Później wszyscy udali się do świetlicy w Mielnie, gdzie uczestnicy wycieczki – przy kawie i słodkościach – posłuchali jeszcze opowieści o atrakcjach turystycznych, które można zobaczyć w okolicach Mielna i okolicznych gminach. Ponadto każdy uczestnik otrzymał zestaw materiałów promocyjnych przygotowanych przez Instytut Literacki, które promują Wielkopolskę i Kujawsko-Pomorskie.

Trasę sobotniej wycieczki oraz kwestie organizacyjne przygotowane zostały przez Instytut Literacki im. Marii i Franciszka Rubaszewskich, który w ramach swojej działalności zajmuje się szeroko rozumianą turystyką i kontynuuje w ramach visitgniezno.pl – zapoczątkowany 14 lat temu przez K. Soberskiego - cykl zwiedzań najciekawszych miejsc w regionie, pod wspólnym hasłem „Wędrówki z historią”.

Instytut Literacki im. Marii i Franciszka Rubaszewskich, dziękuje Arturowi Babikowi i Stowarzyszeniu „Concordia” za możliwość zwiedzania muzeum szpitala Dziekanka oraz Jackowi Liczbińskiemu, sołtysowi Mielna oraz Annie Mitulskiej za udostępnienie świetlicy wiejskiej w Mielnie.

Fotorelacja ze zwiedzania do obejrzenia tutaj

30 maja 2026